Prolaktin Yüksekliği Nedir?

Prolaktin yüksekliği, kanda ölçülen prolaktin düzeyinin laboratuvarın belirlediği üst sınırı aşmasıdır. Tıpta hiperprolaktinemi olarak adlandırılan bu durum, gebelik ve emzirme sırasında vücudun doğal bir yanıtı olabilir. Bu dönemler dışında saptandığında ise sonucun geçici bir artışı mı, yoksa araştırılması gereken kalıcı bir yüksekliği mi gösterdiğine bakılır. Adetlerin seyrekleşmesi, gebelik ve emzirme dışında memeden süt gelmesi veya gebe kalmada güçlük gibi şikâyetlerle Mersin kadın doğum doktor muayenesi planladığınızda, doktorunuz prolaktin düzeyinizi adet düzeniniz ve diğer bulgularla birlikte değerlendirebilir. 

Prolaktin Hormonu Nedir ve Vücutta Ne İşe Yarar?

Prolaktin, beynin tabanında yer alan hipofiz bezinin ön bölümünde üretilen bir hormondur. En bilinen görevi, doğumdan sonra anne sütü üretimini desteklemektir. Gebelik ilerledikçe prolaktin düzeyi yükselir. Doğumdan sonra ise bebeğin emmesiyle oluşan uyarı, prolaktin salgısını artırarak süt üretiminin sürmesine katkıda bulunur. 

Prolaktin salgısı, beyinde üretilen dopaminin etkisiyle kontrol altında tutulur. Dopaminin hipofiz üzerindeki etkisi azaldığında prolaktin düzeyi yükselebilir. Bu düzenleme, bazı ilaçların neden prolaktini artırabildiğini de açıklar. Prolaktinin üreme sağlığıyla ilişkisi ise özellikle yüksekliğin sürdüğü durumlarda belirginleşir. Uzun süre yüksek kalan prolaktin, adet döngüsünü ve yumurtlamayı yöneten hormonların düzenini etkileyebilir. 

Prolaktin Yüksekliği (Hiperprolaktinemi) Neden Olur?

Prolaktin düzeyi uyku, yoğun egzersiz, meme uyarısı veya kan alma sırasında yaşanan stres nedeniyle kısa süreli artabilir. Örneğin, kan verirken belirgin gerginlik yaşayan bir kişide hafif yüksek bulunan değer, daha sakin koşullarda yapılan ikinci ölçümde normal aralığa dönebilir. Gebelik ve emzirme de prolaktinin doğal olarak yükseldiği dönemlerdir.

Yükseklik devam ediyorsa kullanılan ilaçlar ve eşlik eden sağlık sorunları değerlendirilir. Bazı antipsikotikler ve bulantı tedavisinde kullanılan metoklopramid gibi ilaçlar prolaktini artırabilir. Tiroid bezinin yetersiz çalışması ve böbrek işlevlerinin bozulması da olası nedenler arasındadır. Hipofizde gelişen ve prolaktin salgılayan, çoğunlukla iyi huylu bir adenom olan prolaktinoma bir diğer nedendir. Hipofiz sapına bası yapan başka oluşumlar da dopaminin hipofize ulaşmasını azaltarak prolaktin düzeyini yükseltebilir. 

Kadınlarda Prolaktin Yüksekliğinin Belirtileri Nelerdir?

Kadınlarda prolaktin yüksekliği, adetlerin seyrekleşmesi, döngülerin uzaması veya adetin tamamen kesilmesiyle fark edilebilir. Gebelik ve emzirme dışında memeden süt gelmesine galaktore denir. Bu belirti bazı kadınlarda görülürken bazılarında ilk fark edilen değişiklik adet düzeninde olur. Cinsel istekte azalma, vajinal kuruluk ve buna bağlı ilişki sırasında rahatsızlık da eşlik edebilir. 

Belirtiler, prolaktin artışının nedenine ve ne kadar süredir devam ettiğine göre değişir. Östrojen düzeyi uzun süre düşük kaldığında kemik yoğunluğu da etkilenebilir. Hipofizdeki büyük bir adenom çevre dokulara bası yaparsa baş ağrısı veya görme alanında daralma görülebilir. Ani ve şiddetli baş ağrısına yeni başlayan görme kaybı ya da çift görme eşlik ediyorsa acil değerlendirme gerekir.

Prolaktin Testi Nasıl Yapılır ve Sonucu Nasıl Yorumlanır?

Prolaktin testi, damardan alınan kan örneğiyle yapılır. Sonuç, raporda yazan ölçüm birimi ve laboratuvarın referans aralığıyla birlikte değerlendirilir. Laboratuvarlar farklı ölçüm yöntemleri kullanabildiğinden, internette görülen bir sınır değeri doğrudan kendi sonucunuzu yorumlamak için kullanmak yanıltıcı olabilir. Gebelik ve emzirme durumu da sonucun nasıl ele alınacağını değiştirir. 

Ölçümün üst sınırı ne kadar aştığı, testin hangi koşullarda yapıldığı ve kişinin şikâyetleri sonraki adımı belirler. Örneğin, düzenli adet gören ve şikâyeti olmayan bir kişide saptanan sınırda artış ile birkaç aydır adet görmeyen bir kişide tekrarlayan yükseklik farklı biçimde değerlendirilir. Hekim, test sonucunu değerlendirirken kullanılan reçeteli ilaçları ve takviyeleri de gözden geçirir. 

Prolaktin Yüksek Çıkarsa Test Ne Zaman Tekrarlanır?

İlk sonuç hafif yüksekse veya kan alma stresinin ölçümü etkilemiş olabileceği düşünülüyorsa test genellikle tekrarlanır. Herkes için geçerli bir tekrar günü yoktur. Zamanlama, ilk ölçümün ne kadar yüksek olduğuna, belirtilere ve olası nedene göre belirlenir. Tekrar ölçümünden önce bir süre dinlenmek ve örnek alımına yakın saatlerde yoğun egzersizden ya da meme uyarısından kaçınmak, geçici etkileri azaltmaya yardımcı olur. Örnek saati ve açlık konusunda testi isteyen hekimin veya laboratuvarın talimatları izlenir. 

İkinci ölçüm de yüksekse değerlendirme genişletilir. Özellikle sonuç ile belirtiler birbiriyle uyumlu görünmüyorsa makroprolaktin araştırılabilir. Makroprolaktin, rutin testte ölçülebilen ancak biyolojik etkisi daha düşük olan bir prolaktin biçimidir. Bu inceleme, toplam prolaktin yüksekliğine aktif hormon düzeyindeki bir artışın eşlik edip etmediğini anlamaya yardımcı olur.

Prolaktin Yüksekliği Yumurtlamayı ve Gebe Kalmayı Nasıl Etkiler?

Prolaktin düzeyi kalıcı olarak yükseldiğinde, beynin yumurtalıkları yöneten hormonlara gönderdiği sinyaller zayıflayabilir. Bunun sonucunda yumurta gelişimi aksayabilir, yumurtlama seyrekleşebilir veya bazı döngülerde gerçekleşmeyebilir. Adetlerin uzaması ya da aylarca görülmemesi bu değişimin fark edilebilen sonuçları arasındadır. Yumurtlama düzensizleştikçe gebe kalma olasılığı da azalabilir. 

Altta yatan neden tedavi edildiğinde yumurtlama ve adet düzeni yeniden sağlanabilir. Yumurtlama ilk adet kanamasından önce geri dönebileceği için gebelik planı, tedaviye başlanmadan önce hekimle konuşulmalıdır. Prolaktinoma nedeniyle tedavi gören kadınlarda gebelik öncesi plan, adenomun boyutuna ve görme sinirlerine yakınlığına göre şekillenir. Gebelik gerçekleştiğinde ilaç ve takip kararı bu bilgilere göre yeniden değerlendirilir. 

Prolaktin Yüksekliğinin Nedeni Nasıl Araştırılır?

Değerlendirmede adet düzeni, son adet tarihi, gebelik olasılığı, emzirme durumu ve kullanılan ilaçlar sorgulanır. Gerektiğinde gebelik testi yapılır ve tiroid fonksiyonları incelenir. Klinik bulgulara göre böbrek fonksiyon testleri de istenebilir. Hekim, özellikle ilaç kullanımının başlangıcıyla prolaktin yüksekliğinin veya belirtilerin ortaya çıktığı zaman arasında bir ilişki olup olmadığına bakar. 

Aktif prolaktin düzeyindeki yükseklik doğrulandığında ve bunu açıklayan bir neden bulunamadığında hipofiz MR’ı gündeme gelir. Görüntüleme, hipofizde bir adenom olup olmadığını ve varsa çevre dokularla ilişkisini gösterir. Oluşum görme yollarına yakınsa görme alanı testi de istenebilir. Tedavi planı oluşturulurken görüntüleme bulguları, kan sonuçları ve hastanın yakınmaları birlikte değerlendirilir. 

Prolaktin Yüksekliği Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, yüksekliğin nedenine ve kişide yarattığı etkilere göre belirlenir. Tiroid bezinin yetersiz çalışması söz konusuysa tiroid tedavisiyle prolaktin düzeyi de normale dönebilir. Yüksekliğin bir ilaca bağlı olduğu düşünülüyorsa doz değişikliği veya başka bir ilaca geçiş, tedaviyi düzenleyen hekimle birlikte değerlendirilir. Kullanılan ilaçlar hekim görüşü alınmadan kesilmemelidir. Aktif prolaktin düzeyi normal olan ve belirti vermeyen makroprolaktin yüksekliğinde ise çoğu zaman tedavi gerekmez. 

Tedavi gereken prolaktinomalarda kabergolin gibi dopamin agonistleri sık kullanılır. Bu ilaçlar prolaktin salgısını azaltabilir ve adenomun küçülmesini sağlayabilir. Takipte prolaktin düzeyiyle birlikte adet düzeni, belirtilerdeki değişim ve gerektiğinde MR bulguları değerlendirilir. İlaç yeterli yanıt sağlamadığında, tolere edilemediğinde veya adenomun özellikleri cerrahiyi uygun kıldığında ameliyat da değerlendirilebilir. Gebelik isteyen kadınlarda tedavinin amacı, yumurtlamanın geri dönmesini desteklerken gebelik öncesi ve gebelik sırasındaki takibi kişiye göre planlamaktır.

Gebelik planı varsa, prolaktin takibinin yanı sıra adet düzeni ve yumurtlamanın da değerlendirilmesi önem taşır. Op. Dr. Özgü Keskin Yılmaz, gebelik öncesi jinekolojik değerlendirmede bu bulguları birlikte ele alarak takip planını kişinin gebelik hedeflerine göre şekillendirir.